مزاج شناسی

اصول و ریشه طب سنتی و اسلامی بر گرفته از عقاید جهان بینی است. و بر اساس این نوع عقاید، جهان خلقت و بدن انسان، چهار عنصر و رکن اصلی دارد. و مزاج شناسی یعنی تشخیص کیفیت واکنش متقابل دو یا چند رکن در بدن انسان.

معرفی ارکان چهار گانه:

خاک: سرد و خشک (سودا)

آب: سرد و تر (بلغم)

هوا: گرم و تر (دم)

آتش: گرم و خشک (صفرا)

نکته: باید دقت شود که در بحث مزاج شناسی منظور از خاک، آب، هوا و آتش برای نزدیک سازی به ذهن است و منظور از خاک و … عنصر متعارف نیست.

مزاج انسان در واقع مقدار و کیفیت ترکیب این چهار عنصر در جسم است. و بر اساس مقدار و کیفیت هرکدام از این چهار عنصر در بدن مزاج فرد تشکیل می‌شود.

عناصر چهارگانه

 

شناخت مزاج‌ های مختلف

شناخت مزاج فطری

هر انسانی یک مزاج فطری دارد. که مزاج اصلی یا جبلی یا سرشتی هم نامیده می شود. این مزاج همان مزاجی است خداوند تبارک و تعالی در ارحام مادران به نسان می‌بخشد. خداوند در آیه ششم سوره مبارکه آل عمران می فرماید:

«هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ فِی الأَرْحَامِ کَیْفَ یَشَاءُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»

«اوست کسى که شما را آن گونه که مى‏خواهد در رحمها صورتگرى مى‏کند هیچ معبودى جز آن تواناى حکیم نیست»

اما این مزاج تحت تأثیر عوامل مختلف مانند: «مزاج عمر، جنس، آب و هوا، غذا و …» قرار می گیرد و تغییر پیدا می‌کند.

شناخت مزاج جنسیت

علاوه بر مزاج فطری، مزاج افراد مختلف بر اساس اینکه مرد باشند یا زن مختلف است. مزاج مردان نسبت به زنان به گرم و خشک تر است و مزاج زنان نسبت به مردان سرد و مرطوب تر است.

شناخت مزاج اماکن و مناطق مختلف

مکان های مختلف تاثیرت عمده‌ای در مزاج افراد دارند. در این مقاله فرصت پرداخت به مزاج کشور های مختلف نیست و فقط به مزاج کشور و منطقه خودمان میپردازیم.

منطقه ایران در جهان پس از مناطق خط استوا معتدل ترین منطقه است. و در خود ایران مناطق مختلف مزاج‌های مختلفی دارند. بدین صورت:

  • مناطق بیابانی: مزاج گرم و خشک
  • مناطق کوهستانی: مزاج سرد و خشک
  • مناطق کنار دریا: مزاج سرد و تر

شناخت مزاج سن و طول عمر

سن انسان در مزاج او تأثیر مستقیم دارد. و باعث می‌شود مزاج فطری انسان تغییر پیدا کند. و عموما این تغییرات به شرح زیر است:

  • سن رشد؛ یعنی از تولد تا سی سالگی: مزاج مناسب این دوران «گرم و تر» است و غیر این مزاج در رشد و جسم انسان تاثیر سوء دارد. و باید در تغذیه و بقیه موارد مؤثر دقت کرد که شرایط مناسب «مزاج گرم و تر» فراهم شود.
  • سن جوانی؛ یعنی از سی سالگی تا چهل سالگی: مزاج بدن انسان عموما در این دوران «گرم و خشک» است. و در این دوران انسان مستعد بی خوابی و اضطراب است.
  • سن میانسالی؛ یعنی از چهل سالگی تا شصت سالگی: مزاج بدن نسان عموما در این دوران مزاج «سرد و خشک» است. و قوای جسم تحلیل می‌رود و بدن آماده بیماری‌های سوداوی است.
  • سن پیری؛ یعنی بعد از شصت سالگی: در این مرحله مزاج افراد عموما به سرد و تری می‌رود و قوای جسم به شدت کاهسته می‌شود.

شناخت مزاج اندام‌های مختلف

علاوه بر مزاج‌هایی که گفته شد اندام‌های جسم خودشان مزاج خاصی دارند. بدین شرح:

  • اندام های دارای مزاج معتدل: همه‌ی اندام بدن قابلیت این را دارند که به مزاج معتدل برسند اما در بین همه اندام، پوست برای اعتدال مزاجی مساعدتر است.
  • سرد و خشک: عموما «مو، استخوان، غضروف، زردپی و وتر» دارای این مزاج هستند.
  • گرم و تر: عموما «جگر، گوشت، ماهیچه، و طحال» دارای این مزاج هستند.
  • سرد و تر: عموما «بلغم، پیه، چربی، نخاع و مغز» دارای این مزاج هستند.
  • گرم و خشک: عموما «وریدها، شرایین و قلب» دارای این مزاج هستند.

شناخت مزاج عادت

مزاج فطری انسان در سال‌ها، مکان‌ها و شرایط مختلف تغییرات بسیاری میکند و انسان به مزاج خاصی می‎رسد که به ان مزاج عادت گفته می‌شود. علم طب اسلامی و سنتی به دنبال این است که مزاج عادت افراد مزاج معتدل باشد.

شناخت مزاج معتدل و مزاج نا متعادل

انسان‌ها در طب سنتی اسلامی، یا مزاج معتدل و یا مزاج نا متعادل دارند. مزاج معتدل به مزاجی گفته می‌شود که هرکدام از عناصر چهارگانه با کم و کیف عادلانه و متناسب، با هم امیخته شده باشند. و مزاج نامتعادل یعنی عناصر چهارگانه در کم و کیف ناعادلانه و غیر متناسب با هم آمیخته شوند.

نشانه‌های شخص معتدل مزاج

  • رگ: رگ‌های فرد معتدل مزاج، نه زیاد برجسته است و نه فرو رفته در گوشت.
  • مو: موهای فرد معتدل مزاج، از حیث پرپشتی، تجعد و صافی معتدل است.
  • فکر: فکر و خیال فرد معتدل مزاج بسیار زیاد و قوی است. و حافظه‌ی پر قدرتی دارد.
  • اخلاق: فردی که مزاج جسمی او معتدل باشد مزاج روحی او یعنی اخلاق او هم معتدل است. به عیارتی دیگر نه بسیار جسور است و نه بسیار ترسو. نه زیاد خشمگین است و نه بسیار آرام. نه بسیار تنبل است و نه بسیار زیرک. و…
  • و…

به طور خلاصه باید گفت که افراد معتدل مزاج در همه‌ی امور ظاهری و باطنی زندگی خود معتدل هستند.

انواع مزاج

تا به اینجای مقاله با ماهیت و انواع و اقسام مزاج آشنا شدیم. برای سلامت بدن انسان باید مزاج خودش را بشناسد تا بتواند پس از ان خودش را به مزاج متعادل برساند.

شناخت مزاج افراد

برای تشخیص مزاج هر فردی ده راه وجود دارد.

  • تشخیص مزاج با لمس:

    این روش باید توسط یک فرد معتدل مزاج، که توانایی تشخیص، گرمی، سردی، زبری و تری را دارد، انجام شود.
    شیوه کار اینگونه است که شخص گفته شده پوست فرد مقابل را لمس میکند و با توجه به اینکه گرما یا سرما احساس میکند مزاج ا ر مشخص می کند. و اگر نرم تر احساس کند دلالت بر رطوبت آن جسم است. و اگر سفت تر باشد دلالت بر خشکی دارد.

  • تشخیص مزاج بر اساس چاقی و لاغری:

    چاقی دو گونه است: اگر در بدن فرد گوشت زیاد بیشتر از چربی باشد. نشانه‌ی گرمی و تری است. و اگر چربی بدن بیشتر از گوشت باشد. دلالت بر سردی و تری دارد.
    لاغری نیز دوگونه است: اگر لاغری به خاطر کمی گوشت باشد نشانه سرد و خشکی است. و اگر لاغری به خاطر کمی چربی باشد نشانه گرم و خشکی است.

  • تشخیص مزاج بر اساس رنگ پوست:

    سفیدی: سفیدی رنگ پوست نشانه‌ی سرد مزاجی است.
    قرمزی: قرمزی رنگ پوست نشانه‌ی گرم مزاجی است.
    زردی: پوستی که زرد رنگ است و تمایل به سرخی هم دارد نشانه‌ی صفراوی بودن مزاج او است.
    بادنجانی: این رنگ پوست نشانه‌ی سودایی بودن مزاج او است.
    گچی: این رنگ پوست دلالت بر سردی مزاج دارد.

  • مو:
    بر اساس ویژگی‌های مختلف مو می‌توان مزاج جسم را مشخص کرد.

    الف) سرعت رشد مو: اگر سرعت رشد مو زیاد باشد دلالت بر گرمی مزاج دارد. و اگر سرعت رشد مو کم باشد نشانه سردی مزاج است.
    ب) پر مویی یا کم مویی بدن: پرمویی بدن نشانه‌ی گرمی مزاج است. و کم مویی نشانه‌ی سردی مزاج است.
    ج) نازکی و کلفتی مو: کلفتی مو نشانه‌ی گرم و خشک بودن مزاج است و نازکی مو نشانه‌ی سرد و تر بودن مزاج است.
    د) شکل مو: ستبری و تجعد مو، دلیل بر گرم و خشک بودن مزاج است. و کم بودن ضخامت و تجعد مو، دلیل بر سرد و خشک بودن مزاج است. و موی نرم و تر دلالت بر مزاج سرد و تر دارد.
    ه) رنگ مو: موی سیاه دلیل بر گرم مزاجی است. و موی سرخ مایل به زرد دلیل بر سرد مزاجی است. و موی طلایی و سرخ نشانه‌ی اعتدال مزاج است. و موی سفید یا روشن نشانه‌ی سرد و تر بودن مزاج است.
  • شکل اعضا:

    موارد زیر نشانه‌ی گرمی مزاج است:
    الف) قفسه سینه پهن و بزرگ
    ب) اندام‌های بزرگ
    ج) عروق برجسته، بزرگ و قابل مشاهده
    د) نبض بزرگ و قوی
    ه) عضلات کلفت و بزرگ
    و) عضله چسبیده به مفصل و تاندون کوچک
    بر عکس همین موارد نشانه‌ی سردی مزاج است.
    و موارد زیر نشانه‌ی مزاج خشک است:
    الف) چهره لاغر و پوست چسبیده به استخوان
    ب) مفاصل برجسته و قابل مشاهده
    ج) غضروف‌های برجسته و واضح
    بر عکس همین موارد نشانه‌ی رطوبت بدن است.

  • سرعت انفعال اعضا:
    اگر عضوی در برخورد با گرما، سرما، خشکی و رطوبت اثر پذیری سریعی داشته باشد نشانه غلبه آن مزاج در آن عضو است.
  • خواب و بیداری:
    خواب زیاد نشانه‌ی سرد و تر بودن مزاج است و کم خوابی نشانه‌ی گرم و خشک بودن مزاج است.
  • سرعت افعال:
    تمام اتفاقات و افعال بدن مثل: سخن گفتن سریع، حرکت، سرعت رشد و … اگر بیشتر از حد معمول باشد نشانه‌ی گرمی مزاج است و اگر کمتر از حد معمول باشد نشانه سردی مزاج است.
  • فضولات بدن:
    اصطلاح فضولات بدن به: «ادرار، مدفوع، عرق، مو، ناخن، خون حیض، مایع منی و…» اطلاق می‌شود. اگر این موارد دارای بوی تندی باشند نشانه‌ی گرمی مزاج است و بی رنگی، کم بودن فضولات و عدم رایحه آن نشانه‌ی سردی مزاج است.
  • کارها و رفتار‌های نفسانی:
    حالات نفسانی نشانگر مزاج انسان است.

ماهیت مزاج که به مزاج شناسی مشهور شده است، مختصرا در این مطلب بیان شد. و اقسام مزاج و روش مزاج شناسی توضیح داده شد. امیدوارم براتون مفید باشد.

 

منابع:

  • قرآن کریم
  • جزوات کلاس اساتید خیر اندیش، روازاده و تبریزیان
  • کتاب طب سنتی اسلامی استاد خیر اندیش

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.